Box 3 tegenbewijs: werkelijk rendement aantonen en belasting terugkrijgen (2026)

Wat is de tegenbewijsregeling?

De Belastingdienst rekent box 3 normaal gesproken met forfaitaire rendementen: vaste percentages per vermogenscategorie, ongeacht wat je écht verdiende. Voor 2026 is dat 1,28% over banktegoeden, 6,00% over overige bezittingen (beleggingen, tweede woning, crypto) en 2,70% over schulden. Over het zo berekende rendement betaal je 36% belasting. Wie veilig spaarde maar onder 'overige bezittingen' viel, of een beleggingsjaar met verlies had, betaalde daardoor vaak meer dan over het werkelijke rendement zou volgen.

Daar maakte de Hoge Raad op 6 juni 2024 een einde aan. De tegenbewijsregeling houdt in dat je mag aantonen dat je werkelijke rendement lager was dan het forfaitaire rendement. Lukt dat, dan wordt de box 3-heffing berekend over je werkelijke rendement in plaats van over het forfait. De achterliggende juridische geschiedenis — het Kerstarrest en de weg naar een nieuw stelsel — laten we hier rusten; die staat uitgelegd in onze gids over werkelijk rendement in box 3. Deze gids richt zich op de toepassing in de praktijk.

Belangrijk: tegenbewijs is een keuze, geen verplichting. Pakt het forfait gunstiger uit, dan verander je niets. De Belastingdienst past nooit automatisch het werkelijke rendement toe als dat hoger is.

Voor welke jaren geldt het tegenbewijs?

De tegenbewijsregeling speelt op twee sporen. Voor de jaren waarover al een (herstel)aanslag liep — grofweg 2017 tot en met 2024 — kun je achteraf aantonen dat je werkelijke rendement lager was. Dit raakt vooral de jaren waarvoor de Belastingdienst rechtsherstel bood na het Kerstarrest. Voor de lopende jaren 2025 en 2026 geldt het tegenbewijs eveneens, zolang het overbruggingsstelsel met forfaits van kracht is.

Het verschil zit in de manier van indienen. Voor de oude jaren gebruik je het aparte formulier 'Opgaaf Werkelijk Rendement' (OWR). Voor belastingjaar 2025 en later geef je het werkelijke rendement rechtstreeks op in je gewone aangifte inkomstenbelasting; er is dan geen los OWR-formulier meer. Wanneer het toekomstige stelsel met heffing over werkelijk rendement precies ingaat, lees je in onze vooruitblik op box 3 in 2027 en 2028.

Wanneer loont tegenbewijs?

Tegenbewijs is alleen interessant als je werkelijke rendement lager was dan het forfaitaire. Dat is vaker zo dan veel mensen denken, met name in deze situaties:

Reken het altijd eerst door. Een grof signaal: ligt je totale werkelijke rendement (rente plus dividend plus huur plus waardeverandering) onder het forfaitaire rendement dat de box 3-rekenmachine berekent, dan is tegenbewijs waarschijnlijk gunstig. De box 3 tegenbewijs calculator zet beide bedragen direct naast elkaar.

• Veel spaargeld dat onder 'overige bezittingen' viel of een laag rentejaar kende — de werkelijke rente blijft dan onder het forfait.
• Een beleggingsjaar met een lager rendement dan 6,00%, of zelfs een verliesjaar door koersdalingen.
• Verhuurd vastgoed met een netto-opbrengst die onder het forfaitaire rendement bleef.
• Een mix van vermogen waarbij het hoge forfait van 6,00% over overige bezittingen je werkelijke opbrengst flink overschat.

Wat telt mee als werkelijk rendement?

Het werkelijke rendement volgt de zogeheten vermogensaanwasbenadering. Je telt alle voordelen uit je box 3-vermogen op — niet alleen wat je daadwerkelijk ontving, maar ook de waardeverandering van je bezittingen, óók als je niets verkocht. Een koersstijging telt dus mee, een koersdaling verlaagt je rendement. De enige kostenpost die je mag aftrekken is de rente op je box 3-schulden.

Concreet hanteert de Belastingdienst deze formule, die ook de tegenbewijs calculator gebruikt:

Let op de twee belangrijkste valkuilen. Ten eerste: ongerealiseerde waardeveranderingen tellen mee. Stond je aandelenportefeuille of tweede woning op 31 december hoger dan op 1 januari, dan is dat verschil belast werkelijk rendement, ook zonder verkoop. Ten tweede: je mag geen kosten aftrekken behalve de rente op box 3-schulden — geen aankoopkosten, geen onderhoud (behoudens specifieke regels bij onroerende zaken), geen beheerkosten. En er is géén inflatiecorrectie: het rendement wordt nominaal bepaald, niet gecorrigeerd voor koopkrachtverlies. Wil je weten wat inflatie met je vermogen doet, gebruik dan de inflatie- en koopkrachtcalculator — maar die uitkomst telt fiscaal niet mee.

• + rente op spaargeld en tegoeden
• + dividend
• + huur en pacht
• + waardeverandering van beleggingen en vastgoed (gerealiseerd én ongerealiseerd)
• − rente op box 3-schulden (de enige toegestane aftrek)
• = werkelijk rendement (nominaal, zonder inflatiecorrectie)

Rekenvoorbeeld: forfaitair versus werkelijk (2026)

Neem een alleenstaande met € 200.000 aan beleggingen (overige bezittingen) en geen schulden, belastingjaar 2026. Het heffingvrije vermogen is € 59.357 en het tarief 36%. In een jaar met tegenvallende koersen ontving deze persoon € 3.000 dividend en zag de portefeuille € 1.000 in waarde dalen. Het werkelijke rendement is dan € 3.000 − € 1.000 = € 2.000.

De forfaitaire kant gebruikt het hoge forfait van 6,00% over de overige bezittingen. Zo ziet de vergelijking eruit:

Het forfait gaat uit van € 12.000 rendement, terwijl de portefeuille feitelijk maar € 2.000 opleverde. Door tegenbewijs daalt de grondslag van (afgerond) € 8.439 naar € 2.000 en de heffing van circa € 3.038 naar € 720 — een besparing van ruim € 2.300. Reken je eigen cijfers na met de box 3 tegenbewijs calculator; die past exact dezelfde forfaitaire methode toe als de officiële berekening.

Stap 1: Verzamel je rendementsgegevens

Begin met de cijfers per belastingjaar. Verzamel je jaaroverzichten van banken en brokers: ontvangen rente, uitgekeerd dividend, en de waarde van je beleggingen op 1 januari én 31 december (voor de waardeverandering). Heb je verhuurd vastgoed, noteer dan de ontvangen huur of pacht en de WOZ- of marktwaarde aan het begin en eind van het jaar. Noteer ook de rente die je over box 3-schulden betaalde — dat is je enige aftrekpost.

Houd het per jaar gescheiden: tegenbewijs werkt per belastingjaar, niet over meerdere jaren samen. Een verlies in het ene jaar verreken je niet met winst in een ander jaar.

Stap 2: Bereken werkelijk rendement en vergelijk

Tel je rente, dividend, huur en waardeverandering op en trek de rente op box 3-schulden af. Dat is je werkelijke rendement. Zet dat naast de forfaitaire heffing. De box 3 tegenbewijs calculator doet beide kanten in één keer: ze berekent de forfaitaire heffing met de officiële percentages (2026: 1,28% bank, 6,00% overig, 2,70% schulden, 36% tarief) en zet daar de heffing over je werkelijke rendement tegenover.

Valt 'werkelijk' lager uit, dan loont indienen. Is het forfait al lager, dan dien je niets in — je hoeft het werkelijke rendement dan niet op te geven. Twijfel je over het forfaitaire bedrag zelf, controleer dat dan los met de box 3-rekenmachine.

Stap 3: Dien Opgaaf Werkelijk Rendement (OWR) in

Voor de jaren 2017 t/m 2024 log je in op Mijn Belastingdienst met je DigiD en open je het formulier 'Opgaaf Werkelijk Rendement'. De Belastingdienst stuurt veel betrokkenen hiervoor een uitnodiging, maar je kunt het ook zelf opzoeken. Vul per jaar je werkelijke rendement in volgens de categorieën rente, dividend, huur en waardeverandering, plus de afgetrokken rente op box 3-schulden.

Voor belastingjaar 2025 en later is er geen apart OWR-formulier: je geeft het werkelijke rendement rechtstreeks op in je aangifte inkomstenbelasting. Vul daar de rubriek voor werkelijk rendement in box 3 in. In beide gevallen geldt: bewaar je onderbouwing (jaaroverzichten, WOZ-beschikkingen, transactie-overzichten) zorgvuldig, want de Belastingdienst kan erom vragen.

Stap 4: Wacht op de (herziene) aanslag en controleer

Na het indienen herrekent de Belastingdienst je aanslag. Voor oude jaren ontvang je een verminderde of herziene aanslag met een teruggave; voor lopende jaren wordt het meegenomen in de definitieve aanslag. Controleer of het verwerkte werkelijke rendement klopt met wat je opgaf en of het juiste tarief (36%) en heffingvrije vermogen zijn toegepast.

Klopt er iets niet, dan kun je bezwaar maken binnen de termijn die op de aanslag staat (doorgaans zes weken). Twijfel je over je berekening of je situatie, schakel dan een belastingadviseur in — zeker bij vastgoed of complexe portefeuilles. De uitkomst van een calculator is indicatief en geen fiscaal advies.

Veelgemaakte fouten en valkuilen

Een paar dingen gaan vaak mis bij het bepalen van het werkelijke rendement. Loop ze na voordat je indient:

• Ongerealiseerde koerswinst vergeten: een waardestijging telt mee, ook zonder verkoop. Wie alleen ontvangen dividend opgeeft, geeft te weinig op.
• Kosten aftrekken die niet mogen: alleen rente op box 3-schulden is aftrekbaar — aankoopkosten, beheerkosten of onderhoud (behoudens specifieke regels bij onroerende zaken) niet.
• Inflatie verrekenen: het rendement is nominaal. Koopkrachtverlies telt fiscaal niet mee.
• Jaren door elkaar halen: bereken en dien per belastingjaar in; verliezen schuif je niet door naar een ander jaar.
• Indienen terwijl het forfait al lager is: dan benadeel je jezelf. Reken altijd eerst beide kanten door.

Veelgestelde vragen

Tot wanneer kan ik tegenbewijs aanvragen? Voor oude jaren is dit gekoppeld aan de aanslag en de bezwaar- of verminderingstermijnen; voor recente en lopende jaren loopt het via je aangifte. Omdat de termijnen per jaar verschillen, controleer je de actuele deadline altijd op belastingdienst.nl of op je aanslag.

Geldt het tegenbewijs automatisch? Nee. De Belastingdienst rekent standaard met het forfait. Alleen als jij het werkelijke rendement opgeeft via OWR of in je aangifte, wordt het toegepast — en alleen wanneer dat lager is dan het forfait.

Wordt ongerealiseerde winst echt belast? Ja. Onder de vermogensaanwasbenadering telt de waardeverandering van beleggingen en vastgoed mee, ook als je niets hebt verkocht. Een daling verlaagt je werkelijke rendement, een stijging verhoogt het.

Wat als ik over meerdere jaren tegenbewijs wil leveren? Dat kan, maar je doet het per belastingjaar apart. Voor 2017 t/m 2024 gebruik je per jaar het OWR-formulier; voor 2025 en later je aangifte. Verliezen en winsten uit verschillende jaren verreken je niet met elkaar.

Heb ik hulp nodig van een adviseur? Voor uitsluitend spaargeld is de berekening meestal eenvoudig en volstaat de calculator. Heb je vastgoed, een gemengde portefeuille of meerdere jaren met waardeveranderingen, dan kan een belastingadviseur fouten en gemiste teruggaven voorkomen.

En het nieuwe stelsel vanaf 2027/2028? Zolang het overbruggingsstelsel met forfaits geldt, blijft tegenbewijs mogelijk. Het kabinet werkt aan een stelsel waarin werkelijk rendement de standaard wordt; de stand van zaken en de verwachte ingangsdatum lees je in onze gids over box 3 in 2027 en 2028 en het overzicht van box 3 in 2026.